‘s
Lands wijs, ‘s lands eer - luidt het gezegde. Dat iedere cultuur
verschillend is, weet iedereen; maar wat niet iedereen zich realiseert
is dat juist die cultuurverschillen het vertalersvak zo leuk –
en vaak ook zo moeilijk – kunnen maken.
Bij het vertalen van
een tekst kan de vertaler te maken krijgen met verschillende culturele
aspecten, die zich vaak niet in een andere taal laten vertalen.
Zoals bijvoorbeeld het begrip ‘gezellig’. Er zijn wel woorden
in andere talen die het benaderen, zoals ‘cosy’ in het Engels
of ‘convivial’ in het Frans, maar de associaties die een Nederlander
heeft bij het woord ‘gezellig’ (pakjesavond, een bruin café, erwtensoep
na het schaatsen), zijn niet eenvoudig te vertalen.
Wanneer
er zich cultuurspecifieke elementen in een tekst bevinden, is
een vertaler al snel bezig met meer dan vertalen. De tekst is
geschreven met een bepaald doel en voor een bepaald lezerspubliek.
Het doel waarvoor de tekst is geschreven moet worden bereikt,
en om dat te bewerkstelligen moet de betekenis worden overgebracht,
niet alleen de letterlijke tekst. Een uitgebreide kennis van zowel
de bron- als doelcultuur is daarbij onmisbaar. Hieronder twee
voorbeelden van culturele aspecten in vertaling.
Een Nederlands martkonderzoekrapport
over brood moest naar het Engels worden vertaald. In het onderzoek
werd uitgelegd dat de Nederlandse broodmaaltijd staat voor gezelligheid,
zorg, warmte - het hele oer-Hollandse gezin om tafel. De tekst
was echter bedoeld voor een Amerikaanse lezer, die daar absoluut
niets van zou begrijpen. In Amerika is een broodmaaltijd - sandwiches
– een teken dat er gehaast gegeten wordt, er geen tijd is om een
‘degelijke’ warme maaltijd klaar te maken. Bepaald geen lichtend
voorbeeld van zorg en warmte. De vertaler heeft een alinea toe
moeten voegen om het cultuurverschil aan de Amerikaanse lezer
uit te leggen.
Een ander voorbeeld is
een recente Nederlandse reclame die op de televisie wordt vertoond.
Daarin is een oosters tafereel te zien, een man die zijn vliegend
tapijt aan de praat probeert te krijgen. Hij zegt iets in het
Arabisch en maakt mystieke gebaren.
Voor het vertalen van
de reclametekst in het Arabisch was een vertaler ingezet, en de
oorspronkelijke vertaling luidde ongeveer als volgt: ‘Moge God
mij behoeden voor de vervloekte Satan, kom op, vlieg!’.
Maar al snel stak een
probleem de kop op; in de tekst zit een religieuze verwensing,
die wel eens aanstootgevend kon zijn voor de Arabisch sprekende
gemeenschap in Nederland. In alle haast werd er alsnog iemand
bijgehaald die een andere tekst heeft geschreven, waarin nadrukkelijk
alle ‘gevoelige’ woorden worden vermeden. De reclame moest opnieuw
worden ingesproken en de tekst luidt nu ‘Duizend-en-een-nacht
is nu in Nederland, kom op, vlieg!’ De lipbewegingen van de acteur
passen helaas niet meer bij de gesproken tekst – ziet u het?
